Nefret üzerine bir yazı, 06.12.1995 tarihli Milliyet gazetesinden alıntı:

‘‘ İngiliz yazar Olive Moore diyor ki: ‘Nefret konusunda d,katli olun. Saygıyla yaklaşın nefrete. Öyle soylu bir duygudur ki küçük kişisel düşmanlıklarla harcanmamalı. Dilediğiniz gibi çılgınca sevin isterseniz. Ama uzun ve derin düşündükten sonra nefret edin…Nefret, sevgiden yüz kez fazla enerji gerektiren bir coşkudur. Onu bir kişiye değil, bir davaya karşı yöneltin. Hoşgörüsüzlüğe, adaletsizliğe, ahmaklığa karşı yönlendirin. Nefret, hassa insanların gücüdür. Gücü ve büyüklüğü, kişisel çıkarlar gözetmeksizin kullanılmasına bağlıdır.’

Büyük gerçek payı var bu sözlerde. Dünyada nefretler, küçük hesaplarla, kişisel çekişmelerle, gündelik öfkelerle harcanıyor, heba olup gidiyor. Birçoğumuz, eti ateş pahasına satan kasaptan nefret ediyoruz da, tüm fiyatları yüksek tutan, halkın geçim derdini görmezlikten gelen, kendi egemenliğini sürdürmekten başka bir şey düşünmeyen siyasal ve ekonomik düzeni sineye çekiyoruz.

Çoğumuz küçük nefretlerle kendimizi aldatıyoruz. Kişisel çıkarlarımıza göre, ufak tefek tedirginlikler, basit öfkeler içindeyiz. Ve böyle bodur ağaçların karşısında ormanı göremez oluyoruz….’’

Bu yazıdan alıntı yapma fikrini, geçen gün otobüste arkamda oturan 6. veya 7. sınıf öğrencisi iki kızın konuşmasından çıkardım. Kızlardan biri 15 dakika içinde, üşenmedim saydım, tam 6 şeyden nefret ettiğini söyledi arkadaşına. Kankası da ‘evet aynen bendaaa’ diye onayladı hepsini. İşte hanımefendinin nefret ettiği şeylerden yalnızca bir kaçı: Büyük çerçeveli gözlük, kırmızı tişört, mahalleden Mert, adidas deodorant, klimasız belediye otobüsleri., vs,vs,vs

Hata yaptığımızda kendimizi olaydan tereyağdan kıl çeker gibi sıyıracak bir sürü yöntem var. Karşı tarafa çamur atıp izinin kalmasını keyifle seyretmek, yalan söylemek, konuyla alakası yokmuş gibi davranmak gibileri en bilinen kestirme yollar. Ama toplum hayatımız ile alakalı olan en tehlikeli kaçış yolu, gerçek olayların sorumluluğunu soyut kavramlara yüklemektir.

İşte birkaç örnek.

Trafikte bir yılda verdiğimiz can sayısı, küçük ülke nüfusları kadar neredeyse. Sorumlu: TRAFİK CANAVARI

TV Haberi: Trafik canavarı dün akşam yine iş başındaydı…

Güneydoğu’da ölenlerin sayısı 30.000’i geçti.

Yorum: TERÖR’e 30000 can verdik.

TV Haberi: Terör 5 can daha aldı. Mayına çarpan araçta bulunan….

Yıllarca yüksek enflasyon yüzünden reel geliri azalan, sefil bir hayat süren çalışkan kesim için bulduğumuz çözüm süper…

Sorumlu: ENFLASYON CANAVARI

TV Haberi: Enflasyon Canavarı durdurak bilmiyor. Geçen enflasyon ÜFE’de %30 olurken….

Yıllardır bu haberleri görüyoruz televizyonlarda, gazetelerde… Olayı bu yönden almak, aslında bize çok önemli şeyler kaybettiriyor. Bu kötü olaylara karşı olması gereken öfkemizi törpülüyor. Düşman soyut olunca ona karşı alınacak tedbirler de yumuşuyor. Bu felaketlere kızıyoruz ama bilincimizin bir köşesinde de mantığımızla uyuşuyor. Sorumluyu net olarak göremiyoruz.

Kaza yapan otobüsün şoförünün direksiyonda uyuyacak kadar uykusuz olması, yıllarca terör bölgesine iş, aş götürülmemesi ve insanların her türlü bölücü amaç taşıyanlara terk edilmesi , yapısal çözümleri bir kenara bırakıp günü bile kurtaramayan ekonomik tedbirlerle idare edilmesi, başımıza musallat olan bu belalara bağlanmış durumda. Unutmayalım ki biz bu canavarlarının şekilsiz resimlerini yapıp otoyollara koyan, gazetelere basan nesillerin evlatlarıyız. Alışkanlıklarımızdan kurtulmak zaman alacaktır.

Ancak, insanların ölmemesinin, hayatlarını insana yakışır biçimde yaşamasının çözümü, sanal canavarları değil, bu tehlikelere çözüm bulması gerekip bulamayanları muhatap almaya başlamakla bulunacaktır.

Yaratıcılığın insanların, normalden farklı olmalarına bağlamışımdır. Bu konuyla ilgili geçenlerde ünlü yazar ve gazeteci Haldun Taner’in 10 Nisan 1977’de yazdığı bir gazete yazısı geçti elime. O kadar çok beğendim ki biraz uzun olmasına rağmen buradan herkesle paylaşmak istiyorum:

‘‘… şöyle bir düşündüm de, edebiyat, sanat ve düşün tarihinin hastalıklara neler borçlu olduğunu bir kere daha anladım. Belleğimde taradığım yazarların yakınına yarısı hastalıklı idiler. Dostoievski’yi alalım örneğin. Onu, bütün öbür yazarlara kıyasla, bunca derin boyutlu yapan ne kültürü ne de bilgisi idi. Dehasını, geçirdiği sara nöbetlerinin şokuna borçlu bulunuyordu. O büyük sarsıntıdan sonraki huzura ulaşınca sıradan ölümlülerin erişemediği bir aşırı duygululuk, olağanüstü bie seziş ve özdeşleşme yetkisine varmış oluyordu.

Sara yanında veremin incelttiği, oldurduğu duyarlılıklar da vardı. Edebiyat ve düşün tarihinin ünlü veremlileri arasında aklıma hemen geliverenler filozof Spinoza, komedi ustası Moliere, hikaye ve oyun yazarı Çehov, romancı Kafka oluyor.

Frengi bir başka kırbaç olmuş başka yazarlara. Akla başta Nietzsche geliyor. Beyni aşırı işleten bu öldürücü doping ilkin onları şaheserlere vardırmış, ama sonunda öcünü fena alıp vurmuş. Verdiği dehayı kıskanıp geri almış. Örneğin Nietzsche’yi yıllar yılı bitkisel hayata mahkum etmiş, o parlak dehayı donuk bakışlı bir zavallı yapıp bırakmış.

Dostlarına kırkını bulmadan öleceğini söyleyen ve otuz dokuz yaşında iddiasını kazanan, kısa geçeceğine inandığı uykuları kaldırıp elinden geldiğince uzatmaya çalışan kalp hastası Boris Vian, bilinçaltındaki bu telaş olmasa o kendine özgü ısırıcı taşlamaları bu kadar kısa süreye sığdırabilir miydi? …’’

Büyük usta konuyu dönemin hastalığı yüzünden işini aksatan devlet adamlarına gönderme yaparak şöyle bitirmiş:

‘‘ Demek ki, hastalık devlet adamlarını olumsuz, büyük yetenek sahibi sanatçıları ise tam tersine olumlu etkiliyor. ‘ Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur’ lafını biz yine okulların, spor kulüplerinin duvarlarına yazaduralım, ama yaratıcı sanatçıları bu yargının kapsamı dışında tutmaya dikkat edelim. Bu slogan olsa olsa sıradan insalar ve dolayısıyla devlet adamları için geçerlidir.

Ne bilgisayar ne cep telefonu ne araba ne de herhangi bir şey… Varsa yoksa kalem, cetvel, silgi, delgeç, zımba… Hiçbir şey bunlar kadar alma isteği uyandırmaz bende. Modern tüketim toplumunun en bela tüketicisi olan benim bile, direncimin kırıldığı nokta, kırtasiye ürünleridir.

Kırtasiye malzemelerini benim kadar seven var mıdır acaba diye her zaman düşünmüşümdür. Her zaman da ne kadar çok insanın aynı şeyi düşündüğünü görünce de şaşırmışımdır. Hangi özelliği beni cezbediyor tam kestiremiyorum ama beni çeken bir albenileri olduğu kesin.

Galiba, yeni bir başlangıcı temsil ediyor benim için. Dikkat ettim en fazla, her gördüğümde affetmem ama, yeni bir şeyler yapmaya karar verdiğimde alıyorum. Eskimiş fikirleri, düşünceleri geride bırakmama yarıyor herhalde. Bunun ötesinde bir de şahane bir kokuları var. Defter yaprağı kokusu, kalem kokusu, kokulu silgiler…

Çoğu insan yaşlılığı ile ilgili plan yaparken, Güneye gidip, küçük bir pansiyon açarım gibi şehir hayatının anasını satan hayaller kurarken, Ofis malzemeleri satan büyük bir yer açmak da benim acil eylem planım. Sanırım ben de takıntı olmuş bu. Bunun psikolojide bir ismi olacak ama çıkaramadım şimdi. Evet, galiba ben hastayım. Yok yok kesin hastayım….

İstanbul’un en iyi görüntülerini sunmada Eski Türk filmleri gibisi yoktur. Özellikle boğazın silueti, neredeyse bütün romantik sahnelere fon olmuştur. Bu dönemin filmleri aynı zamanda doğu ve güneydoğu Anadolu’yu da mekan olarak çok iyi kullanmış. İnsanlara isteseler dahi gidemeyecekleri yerleri yakın etmişler.

Son birkaç yıldır çekilen Türk filmleri ise kendini dar bir mekana hapsetmiştir. ‘‘ İstiklal Caddesi’’ Nerdeyse tamamı ya burada çekilmiş ya da en azından birkaç sahnesi burada geçen, bir çok film seyrettik son yıllarda. Bir mekan nasıl oluyor da bütün filmlerin anlattığı hikayelere ev sahipliği yapabiliyor? Beyoğlu’nun Osmanlı zamanından beri İstanbul’un en önemli kültür merkezi olduğunun bilmeyen yok. Ancak, sinemacıları bu kadar kendine bağlaması normal mi ?

Filmde gözükmese bir eksiklik hissi yaratacak kadar otoriteyi nasıl sağlıyor? Bu soruya bulduğum cevap, sinemacıların dar görüşlülüğü olacak…Hatırı sayılır bir yüzölçümüne sayılır, dört mevsimi yaşayan, her türlü coğrafi oluşum konusunda değme ülkelerin eline su dökemeyeceği, kültürel çeşitlilik konusunda da bir eli yağda bir eli balda olan güzel memleketimin, sosyal hayatına damgasını vuracak tek bir yer olduğu düşünülemez elbette. Ben kişisel olarak Beyoğlu ve çevresini filmlerde görmekten çok sıkıldım artık.

Bunun ötesinde konusu, İstiklal ve çevresinde yaşayan, takılan! sayısı 20-30 bini geçmeyen normal dışı hayat yaşamayı efsaneleştirmiş hayat kadını, travesti, berduş, uyuşturucu satıcısı, bağımlısı, çingenesi vs. gibi insanların hayat hikayelerini de filmde görmekten sıkıldım. Hem mekan hem konu olarak kendimizi İstiklal Caddesi’nin baskısından kurtarmalıyız. Burası ve burayı sahiplenenlerin dışında da anlatmaya değer yerler ve insanlar var. Yeter ki yeniye açık olalım…

Çoğu insan atletizmin yapılış amacını anlamakta güçlük çeker. Daha hızlı koşmanın, daha yükseğe sıçramanın veya uzun bir sırığı daha uzağa fırlatmanın ne faydası olacağını düşünüp dururlar. Hayatını buna adamış insanların ( gerek sporcu, gerek yönetici) olduğu düşünülünce durum daha da karmaşık bir hal almakta. Peki nedir bu insanların zoru? Nedir bu çabanın anlamı ?

Bu insanlar atletizm ile uğraşırlarken ne düşünürler bilmem ama benim olaydan anladığım ‘‘meydan okumak’’tır. İnattır yani….İnsanın kendi sınırlarının dışına çıkma çabası her halde tekerleğin icadıyla başlamıştır. Teknolojik gelişmelerle fiziki limitler aşılırken, sporla da biyolojik sınırlar zorlanmış.

Aslında gelen her rekor haberinde akla şu soru geliyor: ‘‘ Daha ne kadar ileri gidilebilir? ’’ 1970’lilerde 100 metrede rekor kıran dönemin en ünlü atleti, artık insanların limitlerine ulaştığını beyan etmişti. O zaman ki rekor 11 saniye civarında iken şimdiki rekor 10 saniyenin altında. Adam tamamen çuvallamış ama durum şimdi de farklı değil. Şu anda aynı yorumlar yapılmakta. Gelecek neler getirecek heyecanla bekliyorum. Bu meydan okumanın bir sonu, bir pes noktası olacak mı acaba ?

Bizim ülke olarak atletizmdeki durumumuz ise, içler acısı! Birkaç yıla kadar kayda değer bir başarımız yokken, iki tane bayan atlet ilk kez adımızı bu alanda duyuran sporcular oldular. Bu zamana kadar başarılı olamamamızı birikim-kültür eksikliğine bağlamışımdır. Çünkü bence atletizm elit bir spordur, insanın kendine hakim olmasını gerektirir. Bu ise en sonlarda gelen özelliğimizdir bizim.

Ortaya çıkmasını tamamen tesadüfe bağladığım, dünyaca ünlü iki atletimizi de zebil ettik. Birisini, klasik şartlanmalarımıza uygun olarak kocasının evine kapatmasına seyirci olduk, diğerini de sadece yurtdışında eğitim gördüğü için kabiliyetini sorgulamayı aklımızdan bile geçirmediğimiz bir antrenörün eline bıraktık. Sonuç hüsran.

Daha genel sonuç: Ne yapmayı biliyoruz ne de tesadüfen ortaya çıkanı korumayı…

Bir kitaba isim vermek, yazmak kadar zor olsa gerek. Çünkü isim vermek hayatta yapılan soyutlamaların en büyüğüdür. Bir şeyi isimlendirdiğinizde o şey, artık o şeydir ve bunu tersten düşündüğümüzde de o şey, olmadığı sonsuz sayıdaki şey değildir. Jose Saramago’nun İsim’le ilgili çok ilginç bir romanı vardır. Bundan daha sonra bahsetmek üzere şimdilik bir kenara bırakıyorum ama mutlaka bunun hakkında da yazacağım.

Peki, hayal gücünün ifadesi olan bir romanı isimlendirmek nasıl bir şeydir kim bilir? Emek verip yıllarca tasarlanan bir yapıt, kendisine bahşedeceğiniz bir ya da birkaç kelimelik bir isimle anılacaktır bundan böyle. Yazarlar ise insanların büyük bir çoğunluğunun kitabının içinde yazanları değil de kapağının üstünde yazanı bileceklerini bile bile kitaplarına ellerinden geldiğince akılda kalır isimler vermeye çalışırlar. Aslında böyle yaparak biraz da kitabın cümlelerine ihanet etmiş olurlar. Tek bir kelime ya da birkaçı kitabın içeriğini anlatmada ne kadar yeterli olabilir ki?

Peki, kitabı yazanlar, eserlerini isimlendirirken hangi ruh halinin içindedirler hiç düşündünüz mü? Gerçekten içinde yazanları anlatma çabasında olmayıp sadece içinde bulundukları tuhaf durumları ifade eden gelişi güzel isimlendirme yapan yazarlar yok mudur? Birkaç enteresan deneme yapmaya çalışacağım:

1. Sevgilisinden uzun süredir mektup bekleyen Ernest Hemingway kapıya gelen postacıyı duymayıp, kapıdaki notta mektubunu 100 km uzaktaki şehir postanesinden alabileceğini okuyunca, bitmek üzere olan kitabına ‘‘ Postacı Kapıyı İki kere Çalar’’ ( Allahın Cezası ) ismini vermiş olamaz mı?
2. Evine taktırdığı alarm çalışmayınca bir ay içinde üçüncü kez evi soyulan Ralph Ellison, haberi aldığında editörünü arayıp teslim ettiği kitabının ismini ‘‘ Görünmez Adam’’ olarak değiştirilmesini istemiş olamaz mı?
3. Mafyaya kumar borcunu ödemek için kapı kapı dolaşıp, borç para isteyen Moliere kimseden zırnık bulamayanıca topuğuna sıkılan kurşunun acısıyla ‘‘ Cimri’’ isimli bir roman yazmaya karar vermiş olamaz mı?

Bazı insanlarda uzun soluklu bir planı tek başına yürütememe gibi bir alışkanlık vardır. Bu hastalığın bir numaralı muzdaribi benim. Aklıma her gelen yeni fikir de öncelikle yanı başımda benimle aynı heyecanı paylaşacak insanlar ararım. Ardından koştura koştura gidip, bunun ne kadar şahane bir fikir olduğunu anlatırım. O kadar iyi bayarım ki karşımdakini, ona bu fikir ‘‘dünyada akıllara gelenin en iyisi’’ numarasını yaptıracak kadar…

Sonraki aşama, planı en ince ayrıntılarına kadar anlatmaktır. Karşımdaki kusmadan bu aşamayı geçersek sıra, fikri hayata geçirmeye gelir. Bu aşama ise en nazım geçen insanların bile yıldığı, yıpratıcı bir süreçtir. Yapılacak her küçük işten haberdar edip, onların da yapıp yapmadığını kontrol ederim. Bu dönemde, insanlarda harika! fikrime karşı bir iştahsızlık gözükmeye başlar, telefona çıkmamalar veya uzun süredir görüşülmeyen arkadaşlarla olan randevular en kaytarıcı taktikler olarak devreye sokulur.

Sonunda ben ‘niye her zaman bir şeyler yapacakken illa ki diğer insanlarla birlikte yapmayı tercih ediyorum’ serzenişleri içinde, bu süper! fikri de rafa arkadaşlarının yanına kaldırırım. Bu dönemde çıldırttığım arkadaşlarım ise ‘ bir kez daha yırttık’ rahatlaması ile uzun bir süre görüşmeme kararı alırlar.

Buradan uyarıyorum herkesi. Aklımda süper fikirler var… Şimdiden siper alın, saklanacak delik bulun, yoksa karşıma ilk çıkına anlatacağım hepsini…Biri beni durdursun…

‘‘ İstatistik, bikini gibidir! Her şeyi gösterir, en önemli şey hariç.’’ İstatistikle ilgili duyduğum ve onu bu kadar iyi tanımlayan başka bir açıklama yoktur. İki ay önce Sabah gazetesinde, bir köşe yazısının özlü sözler kısmındaydı. Olayların tekrarlanma sıklığı veya olma olasılığı, kararlarımızı belirlemede bu kadar etkili mi gerçekten?

İstatistik her zaman soğuk gelmiştir bana nedense… Bazen düşüncelerimize taban oluşturmada bize kılavuzluk yapsa da çoğu zaman genellediği konulardaki kendine haslığı dışlar. Örneğin, Türkiye’deki insanların alışveriş yaparken ancak %20’sinin seçici davrandığını buyuran bir çıkarım, Akmerkez’de 100 dükkan içinde hangisinden alışveriş yapsam bunalımına giren kişinin seçenek bolluğunu da Doğu illerinde kapanan köy yolları yüzünden tarihi geçmiş gıdaları yemek zorunda kalan insanların alternatifsizliğini de kapsar.

Galiba en doğrusu, önümüze gelen her istatistikte, durumun kendine özgü durumlarını da göz önünde bulundurmak… Diğer insanların başına gelen tecrübelerden oluşan sıkıcı rakamlara fazla önem vermemek gerekiyor. Sonuçta herkes kendi hikayesini yaşıyor.

Normal olmayandan korkmama serüvenim çok eskilere dayanır. Küçükken oturduğumuz mahallenin en alt sokağında, tek katlı kulübeden bozma bir evde yaşayan Erdal Abi hayatımda tanıdığım ilk anormal ‘şey’di. Şeydi diyorum çünkü kendini şey olarak gördüğü zamanlar, bir insan olarak gördüğü zamanlardan fazlaydı. Öyle ki, halini aldığı tiplemeler mahalle çocuklarından istek bile alırdı. En meşhur numarası, cin taklidiydi. 20'li yaşların sonunda ve 1.90cm boyunda olmasının yanı sıra cin olduğu zamanlarda onu sanki bir devmiş gibi görürdük. Göz bebeklerini yukarı çekip acayip sesler çıkarır, sağa sola koşar ve insanlara çarpardı. Tüm aileler çocuklarının ondan uzak durmasını isterdi. Ama çocukların belayı ne yapıp ne edip bulma kabiliyetleri tüm önlemleri etkisiz bırakırdı. Neticede kitleleri peşinden sürükleyen bir karizması vardı ve söz konusu kitlede sürüklenmeye dünden razıydı. Bir süre sonra mahallenin çocuklarında gece kabus görmeler, altına kaçırmalar görülmeye başlayınca bunun sebebi Erdal Abi ve kahramanlarına bağlandı. Önce muhtara, sonra belediyeye, oradan sonra da valiliğe şikayet edildi. Uzunca bir süre ortalarda görünmedikten sonra masraflarını devletin karşıladığı bir kliniğe yatırıldığını öğrendik.

Erdal Abi’den hem korktuğumuzu hem de onu çok sevdiğimizi hatırlıyorum şimdi. Bizim gibi akıllı! olmaması yüzünden korkuyorduk belki ama hiç kimse onu hafife almıyordu. Büyükler bile garip bir saygı duyarlardı ona. Hiçbir zaman alay etmezler arada bir de harçlık verirlerdi.

Ne zaman içinde cin geçen bir şey seyretsem ya da konusu geçse Erdal Abi gelir aklıma. Onun anormalliği bizim mahallede normalleşmişti. Belki de bu sayede bizim mahallenin çocukları kendine benzemeyenlerin de bir hayatı olduğunu, yaşıtlarından çok önce öğrendi

Hala yaşıyor mudur, şu anda nerdedir, Allah bilir. Ama hayatını kim ya da ne olarak sürdürüyorsa umarım mutludur ve hala etrafı bizim gibi normal! hayranları ile doludur….

Amerikalı’ların abuk kahramanı Murphy hakkında az çok bir şeyler duymuşsunuzdur. Bu adam başlı başına bir kanun koyucu. Gücünü hayatın tam içinde olmasından alıyor. İnsanların başına defalarca gelen saçma sapan olaylar onun tarafından kanunlaştırılıyor. Türkiye ‘de özellikle İngilizce öğretimini renklendirmek amacıyla ders kitaplarının arasına birer ikişer serpiştirilmiş acayip atasözlerinin atfedildiği kişidir. Aslında kendi ile dalga geçecek kadar kişiliği ile barışık olmanın da bir sembolü olarak algılanıyor.

Onların böyle bir kahramanı var da bizim niye olmasın? İsim babası ben olayım dedim. ‘Muzaffer’ Bu sanal edebiyat kahramanının hayata dair çıkarımları bu blogda sürekli gelişecek artık. Aklıma geldikçe ekleyeceğim bunlara. Herkesin katkısını bekliyorum. En sonunda büyük bir listesini yapıp, belki Muzaffer Kanunları diye bir fenomen yaratmış oluruz. Mesela birkaç tanesi şöyle:

1. Muzaffer Kanunları saçma sapan görünse de değildir.

2. Diğer kanunlarda bulunmayan her şey Muzaffer Kanunları’nda vardır.

3. Diğer kanunlarla çelişen bir durum olduğunda Muzaffer Kanunları geçerlidir.

4. Bir olay karşısında iki seçeneğin varsa daima üçüncüsünü seç.

5. Silahın içinde kurşun olmadığında patlar, işe yaraması gereken zamanda tutukluk yapar lanet olası.

Bunlar Muzaffer Kanunları’nın ilk beş maddesi bundan sonra madde numaraları sırayı takip ederek devam edecektir. Lütfen herkes başından defalarca geçen, insanların da birçok defalar yaşadığı, artık kanunlaşmayı hak eden olayları bana iletsin. Eminim çok keyifli şeyler çıkacak ortaya.